Oltin haqida 20 ta qiziqarli fakt

Oltin ming yillar davomida insoniyatni maftun etib kelmoqda. U boylik va hokimiyat ramzi, pul tizimlarining asosi, sanʼat va zargarlikning eng qadrli materiali boʻlgan. Ammo bu metall haqida koʻpchilik bilmaydigan juda koʻp qiziqarli maʼlumotlar bor — uning koinotdagi kelib chiqishidan tortib, zamonaviy texnologiyalardagi oʻrnigacha. Quyida oltin haqida 20 ta qiziqarli faktni jamladik.

Fan va tabiat

1. Oltin koinot “falokatlari”da tugʻilgan

Olimlarning fikricha, oltin kabi ogʻir elementlar oddiy yulduzlarda emas, balki neytron yulduzlarining toʻqnashuvi va oʻta yangi yulduzlar portlashi kabi juda kuchli kosmik hodisalarda hosil boʻlgan. Yerdagi oltin sayyoramiz shakllanishidan oldin shunday hodisalar natijasida paydo boʻlgan moddalardan kelgan.

2. Yerdagi oltinning katta qismi yadroda

Yer shakllanayotganda ogʻir metallarning aksariyati sayyora markaziga choʻkib ketgan. Bugun biz qazib olayotgan oltinning katta qismi keyinchalik meteoritlar orqali Yer qobigʻiga kelgan deb hisoblanadi.

3. Oltin zanglamaydi

Oltin kimyoviy jihatdan juda barqaror: u havo, suv va koʻp kislotalar taʼsirida oksidlanmaydi. Shuning uchun ming yillar oldin yasalgan oltin buyumlar bugun ham yaltirab turadi. Uni faqat “shoh arogʻi” (nitrat va xlorid kislotalar aralashmasi) kabi maxsus moddalar eritadi.

4. Juda choʻziluvchan

Oltin eng choʻziluvchan metallardan biri. Bir gramm oltindan bir necha kilometr uzunlikdagi ingichka sim tortish mumkin.

5. Yupqa varaqqa aylanadi

Oltinni shunchalik yupqa bolgʻalash mumkinki, u yorugʻlikni oʻtkaza boshlaydi — bunday oltin varagʻi orqali qaralganda yashil-moviy rang koʻrinadi. Bu varaqlar binolar gumbazlari, ikonalar va hatto shirinliklarni bezashda ishlatiladi.

6. Kimyoviy belgisi — Au

Oltinning kimyoviy belgisi “Au” lotincha “aurum” soʻzidan olingan, u “porloq tong” maʼnosi bilan bogʻlanadi. Davriy jadvalda uning tartib raqami — 79.

7. Juda ogʻir

Oltinning zichligi suvnikidan qariyb 19 marta yuqori. Standart oltin quyma (taxminan 12,4 kg) kichkina koʻrinsa ham, uni bir qoʻl bilan koʻtarish qiyin.

Tarix va madaniyat

8. Insoniyat qazib olgan oltin unchalik koʻp emas

Butun tarix davomida qazib olingan barcha oltinni bir joyga yigʻsa, hajmi taxminan 22 metrli kub boʻlar edi, deb baholanadi. Aniq raqamlar manbaga qarab farq qiladi, ammo umumiy miqdor taxminan 200 ming tonnadan oshadi. Bu oltinning nodirligini yaqqol koʻrsatadi.

9. Oltinning aksariyati hali ham muomalada

Oltin yoʻq boʻlmaydi va qayta eritilishi mumkin. Shuning uchun tarixda qazib olingan oltinning katta qismi bugun ham zargarlik buyumlari, quymalar va markaziy bank zaxiralari shaklida mavjud.

10. Eng qadimgi oltin buyumlar

Arxeologlar topgan eng qadimgi oltin buyumlar bir necha ming yillik tarixga ega. Qadimgi Misrda oltin xudolar tanasi deb hisoblangan, firʼavnlar qabrlari oltin buyumlar bilan toʻldirilgan.

11. Birinchi oltin tangalar

Tarixdagi ilk tangalar Kichik Osiyodagi Lidiya podsholigida zarb qilingan deb hisoblanadi. Ular oltin va kumushning tabiiy qotishmasi — elektrumdan yasalgan. Oltin tangalar haqida alohida maqolamiz bor.

12. Oltin standarti

XIX–XX asrlarda koʻp mamlakatlar valyutasi oltinga bogʻlangan edi: banknotani maʼlum miqdordagi oltinga almashtirish mumkin edi. Bu tizim XX asrning ikkinchi yarmida bosqichma-bosqich bekor qilindi. Oltin narxi tarixi haqida alohida maqolamizda yozganmiz.

13. Oltin shoshilinchlik davrlari

XIX asrda Kaliforniya, Avstraliya va Alyaskada oltin topilgach, yuz minglab odamlar boylik izlab u yerlarga yoʻl oldi. Bu “oltin shoshilinchliklari” butun shaharlar va mintaqalarning rivojlanishiga turtki berdi.

Oʻzbekiston va oltin

14. Oʻzbekiston — yirik oltin qazib oluvchi

Oʻzbekiston dunyodagi yetakchi oltin qazib oluvchi mamlakatlar qatoriga kiradi. Oltin mamlakat eksportining muhim qismini tashkil etadi. Bu haqda Oʻzbekiston va oltin maqolamizda batafsil yozganmiz.

15. Muruntov — dunyoning eng yirik konlaridan biri

Navoiy viloyatidagi Muruntov koni dunyodagi eng yirik ochiq usulda qazib olinadigan oltin konlaridan biri hisoblanadi. U Qizilqum choʻlida joylashgan.

16. Qadimiy zargarlik anʼanalari

Oʻzbekiston hududida zargarlik sanʼati ming yillik tarixga ega. Buxoro, Samarqand va Xiva ustalari oltin va kumushdan nafis bezaklar yasagan. Baqtriya oltin xazinalari kabi arxeologik topilmalar mintaqaning qadimgi zargarlik madaniyatidan dalolat beradi.

Zamonaviy hayot

17. Har bir smartfonda oltin bor

Oltin elektr tokini yaxshi oʻtkazadi va zanglamaydi, shuning uchun u telefon, kompyuter va boshqa elektron qurilmalarning ulagichlari va platalarida oz miqdorda ishlatiladi. Eski elektronikadan oltinni qayta ajratib olish butun bir sanoat tarmogʻiga aylangan.

18. Kosmosda ham oltin

Kosmik apparatlar va kosmonavtlar shlemlarining koʻzoynaklarida yupqa oltin qatlami ishlatiladi — u quyosh radiatsiyasi va issiqlikni yaxshi qaytaradi.

19. Tibbiyot va stomatologiyada

Oltin organizm toʻqimalari bilan yaxshi muvofiqligi tufayli stomatologiyada uzoq vaqtdan beri qoʻllaniladi. Zamonaviy tibbiyotda oltin nanozarrachalari diagnostika va tadqiqotlarda oʻrganilmoqda.

20. Markaziy banklar minglab tonna oltin saqlaydi

Dunyo markaziy banklari zaxiralarida jami bir necha oʻn ming tonna oltin saqlanadi. Soʻnggi yillarda koʻp markaziy banklar oltin zaxiralarini faol oshirmoqda. Buning sabablari haqida alohida maqolamizda yozganmiz.

Bonus: oltin haqida maqollar va iboralar

Oʻzbek tilida oltin bilan bogʻliq koʻplab maqol va iboralar bor: “Oltin olma, duo ol”, “Yaltiragan hamma narsa oltin emas”, “Oltin qoʻl” (mohir usta haqida), “Oltin vaqt” (eng qulay payt). Ular oltinning xalq ongida qanchalik qadrli va ayni paytda haqiqiy qadriyatlar undan ham muhimroq ekanini koʻrsatadi.

Koʻp beriladigan savollar

Oltin nega qimmat?

U nodir, qazib olish qiyin, kimyoviy barqaror va ming yillardan beri qiymat saqlovchi sifatida tan olingan.

Oltin tugab qoladimi?

Yangi konlar topilishi qiyinlashmoqda, ammo mavjud oltin yoʻq boʻlmaydi va qayta ishlanadi.

Sof oltin qanday rangda?

Toʻyingan sariq rangda. Oq va qizil oltin — qotishmalar. Bu haqda alohida maqolamiz bor.

Xulosa

Oltin — koinot falokatlarida tugʻilgan, ming yillar davomida qadrini saqlagan va bugun ham zargarlikdan tortib kosmos texnologiyalarigacha ishlatiladigan noyob metall. Uning tarixi, xususiyatlari va Oʻzbekiston bilan bogʻliqligi haqidagi faktlar bu metallning nega bunchalik qadrli ekanini tushuntiradi. Oltin va kumushning joriy narxlarini Oltin.net saytida kuzatib boring.